Nauka: laboratoria i normy

2CERN

CERN wyrósł z rezolucji przyjętej na spotkaniu UNESCO w Paryżu w grudniu 1951 roku. W 1952 roku powstała tymczasowa rada, Conseil européen pour la recherche nucléaire, a wraz z nią skrót CERN, który laboratorium zachowało. Dwanaście państw podpisało konwencję CERN w 1953 roku, z zastrzeżeniem ratyfikacji, a organizacja powstała w 1954 roku. Jego główną dziedziną jest fizyka cząstek, dlatego często nazywa się je Europejskim Laboratorium Fizyki Cząstek.

CERN ma dwa główne ośrodki, w Szwajcarii i we Francji, przy granicy francusko-szwajcarskiej. Z głównego dworca Genewy, Cornavin, do laboratorium jeździ tramwaj.

3Jak CERN przyspiesza cząstki

Kompleks akceleratorów CERN to łańcuch maszyn. Każda zwiększa energię wiązki cząstek, zanim przekaże ją następnej. Protony zaczynają w akceleratorze liniowym Linac4, a potem przechodzą przez Proton Synchrotron Booster, Proton Synchrotron i Super Proton Synchrotron.

Ostatnim ogniwem jest Wielki Zderzacz Hadronów (LHC), uruchomiony po raz pierwszy 10 września 2008 roku: 27-kilometrowy pierścień nadprzewodzących magnesów schłodzonych do 1,9 K, czyli około −271 °C. Dwie wiązki biegną w przeciwnych kierunkach w osobnych rurach z ultrawysoką próżnią i zderzają się w czterech punktach pierścienia, gdzie detektory ALICE, ATLAS, CMS i LHCb rejestrują, co się dzieje.

Nie wszystko odbywa się w wielkim pierścieniu. Kilka mniejszych akceleratorów zasila własne stanowiska doświadczalne, takie jak ISOLDE, Antiproton Decelerator i źródło neutronów n_TOF.

4Uniwersytet Genewski i jego obserwatorium

Astronomowie Uniwersytetu Genewskiego ogłosili w 1995 roku odkrycie 51 Pegasi b, pierwszej planety odkrytej wokół gwiazdy podobnej do Słońca. Odkrycie otworzyło systematyczne poszukiwania takich planet i przyniosło Michelowi Mayorowi i Didierowi Quelozowi udział w Nagrodzie Nobla z fizyki w 2019 roku. Więcej w sekcji Odkrycia.

Odkrycie wyszło z instytucji o długiej historii. Obserwatorium Genewskie założył w 1772 roku astronom Jacques-André Mallet. Jego wczesne prace dotyczyły głównie chronometrii i meteorologii – sprawdzania chodu zegarów i notowania pogody – co łączy je z genewskim zegarmistrzostwem. Od 1966 roku obserwatorium działa w Sauverny koło Versoix, na północ od miasta, a dziś jest Wydziałem Astronomii uniwersytetu.

Genewa buduje też przyrządy, którymi szuka się planet. HARPS, spektrograf zbudowany przez międzynarodowe konsorcjum kierowane przez Obserwatorium Genewskie, rozpoczął obserwacje w lutym 2003 roku na 3,6-metrowym teleskopie Europejskiego Obserwatorium Południowego w La Silla w Chile. Mierzy ruch gwiazd z dokładnością około metra na sekundę, ponad dziesięć razy lepszą niż ELODIE w 1995 roku. W kosmosie działa CHEOPS, misja Europejskiej Agencji Kosmicznej i Szwajcarii wystrzelona 18 grudnia 2019 roku z Kourou w Gujanie Francuskiej. Mierzy rozmiary znanych już planet, gdy przechodzą na tle swoich gwiazd; razem z ich masami daje to gęstość, pierwszą wskazówkę, z czego są zbudowane. Konsorcjum misji kieruje Uniwersytet w Bernie, a jej Centrum Operacji Naukowych, które planuje obserwacje i przetwarza dane, mieści się na Uniwersytecie Genewskim.

5Od akademii z 1559 roku do uniwersytetu

Korzenie uczelni sięgają 1559 roku, gdy w mieście powstała szkoła humanistyczna i teologiczna; Jan Kalwin odegrał dużą rolę w utworzeniu tej akademii. Matematyki i fizyki uczono od początku XVIII wieku – w czasach, gdy Genewa miała wybitną społeczność naukową, choć wielu jej członków pracowało głównie poza akademią.

W 1873 roku parlament kantonu postanowił utworzyć wydział medycyny i przekształcić akademię w uniwersytet, który rozpoczął działalność w 1876 roku.

6Trzy organizacje normalizacyjne

Normy techniczne to porozumienia o tym, jak rzeczy się wytwarza i mierzy, żeby produkty i sieci działały razem ponad granicami. Trzy organizacje, które je piszą, mają siedziby w Genewie.

ISO, Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna, rozpoczęła pracę 23 lutego 1947 roku z siedzibą w Genewie, po konferencji założycielskiej w Londynie w 1946 roku. Jej członkami są krajowe jednostki normalizacyjne, po jednej z każdego kraju.

IEC, Międzynarodowa Komisja Elektrotechniczna, powstała w Londynie w 1906 roku, a jej pierwszym przewodniczącym był fizyk lord Kelvin. W 1948 roku jej biuro centralne przeniosło się do Genewy, do willi, którą dzieliło z nowo powstałą ISO.

ITU, dziś agenda ONZ do spraw technologii cyfrowych, jest najstarsza z trzech: zaczynała jako Międzynarodowy Związek Telegraficzny, utworzony 17 maja 1865 roku, gdy dwadzieścia państw podpisało w Paryżu pierwszą międzynarodową konwencję telegraficzną. W 1948 roku jej siedziba przeniosła się z Berna do Genewy.

Jak te trzy organizacje dzielą się pracą, wyjaśnia artykuł Kto pisze światowe normy techniczne?

7Jak powstaje norma ISO

Normę ISO piszą eksperci, a zatwierdzają krajowe jednostki normalizacyjne – etapami. Wszystko zaczyna się od propozycji: uczestniczący członkowie komitetu technicznego głosują, czy nowa norma jest potrzebna, a co najmniej pięciu z nich musi aktywnie ją poprzeć i wskazać ekspertów. Potem grupa robocza przygotowuje projekty, które mogą przejść etap komitetu, aż komitet osiągnie konsensus co do treści technicznej.

Projekt normy międzynarodowej trafia następnie do wszystkich członków ISO na trzymiesięczną ankietę. Zostaje przyjęty, jeśli za głosują dwie trzecie uczestniczących członków komitetu, a nie więcej niż jedna czwarta wszystkich oddanych głosów jest przeciw. Po ewentualnym głosowaniu końcowym Sekretariat Centralny ISO w Genewie publikuje normę.

8Pogoda i klimat: WMO i IPCC

Pogoda też nie zatrzymuje się na granicach, a prognozy zawsze zależały od tego, czy państwa dzielą się obserwacjami. Początek współpracy meteorologicznej datuje się zwykle na pierwszy Międzynarodowy Kongres Meteorologiczny w Wiedniu w 1873 roku, z którego wyrosła Międzynarodowa Organizacja Meteorologiczna. Jej następczyni, Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO), powstała 23 marca 1950 roku, gdy weszła w życie jej konwencja, przegłosowana przez przedstawicieli 31 rządów w Waszyngtonie w 1947 roku; w 1951 roku stała się wyspecjalizowaną agendą ONZ. Ma siedzibę w Genewie.

W 1988 roku WMO i Program Narodów Zjednoczonych ds. Środowiska utworzyły Międzyrządowy Zespół do spraw Zmian Klimatu (IPCC), którego sekretariat mieści się w Genewie przy WMO. IPCC nie prowadzi własnych badań. Ocenia opublikowaną literaturę naukową w trzech grupach roboczych: podstawy fizyczne; skutki, adaptacja i podatność; łagodzenie zmian klimatu, a osobny zespół zadaniowy zajmuje się krajowymi inwentaryzacjami gazów cieplarnianych. Należy do niego niemal każde państwo świata.

Raporty piszą naukowcy, ale ich krótkie Podsumowania dla decydentów rządy zatwierdzają zdanie po zdaniu na sesji plenarnej, razem z autorami, którzy pilnują, żeby brzmienie pozostało wierne pełnemu raportowi. Sam pełny raport jest przyjmowany w całości, a nie przepisywany przez rządy. W 2007 roku IPCC otrzymał wspólnie z Alem Gore’em Pokojową Nagrodę Nobla za wysiłki na rzecz budowania i upowszechniania wiedzy o zmianach klimatu wywołanych przez człowieka.

9Reguły dla wynalazków: WIPO

Nauka zamienia się w produkty dzięki wynalazkom, a wynalazki chronią patenty. Międzynarodowe reguły dla nich też mają genewski adres. Konwencja paryska z 1883 roku o własności przemysłowej, obejmująca patenty i znaki towarowe, oraz konwencja berneńska z 1886 roku o prawie autorskim utworzyły po jednym biurze międzynarodowym; w 1893 roku oba biura połączono. Światowa Organizacja Własności Intelektualnej (WIPO) przejęła ich zadania na mocy konwencji podpisanej w Sztokholmie 14 lipca 1967 roku, która weszła w życie w 1970 roku. W 1974 roku WIPO stała się wyspecjalizowaną agendą ONZ. Ma siedzibę w Genewie.

Warto rozwiać częste nieporozumienie: nie istnieje „patent światowy”. WIPO prowadzi Układ o współpracy patentowej (PCT), dzięki któremu wynalazca może złożyć jedno zgłoszenie, w jednym języku, w jednym urzędzie patentowym, ze skutkiem takim, jak zgłoszenie w każdym państwie-stronie. Zgłoszenie otrzymuje międzynarodowe sprawozdanie z poszukiwań, a wynalazca zyskuje czas na decyzję, gdzie iść dalej. Patentu może jednak udzielić tylko każdy krajowy albo regionalny urząd patentowy, według własnego prawa.

10Instrumenty z przeszłości

Naukową przeszłość Genewy pokazuje Muzeum Historii Nauki (Musée d’histoire des sciences) w Willi Bartholoni nad jeziorem. Jego kolekcja dawnych instrumentów naukowych pochodzi z gabinetów genewskich uczonych od XVII do XIX wieku.