Odkrycia: pierwsze razy znad jeziora

21989: sieć WWW

Tim Berners-Lee, brytyjski naukowiec pracujący w CERN, napisał pierwszą propozycję sieci WWW w marcu 1989 roku. Razem z belgijskim inżynierem Robertem Cailliau ujął ją w listopadzie 1990 roku w formalny wniosek, a pod koniec tego roku w CERN działały już pierwszy serwer i pierwsza przeglądarka. Sieć powstała po to, żeby naukowcy z uczelni i instytutów na całym świecie mogli automatycznie dzielić się informacjami.

Pierwsza strona internetowa, poświęcona samemu projektowi, działała na komputerze NeXT Bernersa-Lee. 30 kwietnia 1993 roku CERN udostępnił oprogramowanie WWW jako domenę publiczną, a później także na otwartej licencji, co pomogło sieci się rozwinąć. Całą historię opowiada artykuł Sieć WWW urodziła się w CERN.

31995: planeta wokół gwiazdy podobnej do Słońca

6 października 1995 roku Michel Mayor i Didier Queloz z Uniwersytetu Genewskiego ogłosili odkrycie 51 Pegasi b – planety, która okrąża swoją gwiazdę w 4,2 dnia. Znaleźli ją dzięki spektrografowi ELODIE w Obserwatorium Haute-Provence we Francji, który mierzył ruch gwiazd z dokładnością około 13 m/s. W artykule w Nature opisali ją jako towarzysza o masie Jowisza krążącego wokół gwiazdy typu słonecznego: jej minimalna masa to około połowy masy Jowisza, a orbita leży bardzo blisko gwiazdy.

Nie była to pierwsza planeta odkryta poza Układem Słonecznym. W 1992 roku Aleksander Wolszczan i Dale Frail opisali planety krążące wokół pulsara PSR B1257+12, zapadniętej pozostałości masywnej gwiazdy. 51 Pegasi b była pierwszą planetą odkrytą wokół zwyczajnej gwiazdy podobnej do Słońca i otworzyła systematyczne poszukiwania takich światów.

Właśnie to doceniła Nagroda Nobla z fizyki w 2019 roku: Mayor i Queloz otrzymali jej połowę za odkrycie egzoplanety krążącej wokół gwiazdy typu słonecznego.

4Jak planeta kołysze gwiazdą

51 Pegasi b nie zobaczono bezpośrednio. Odkryto ją metodą prędkości radialnych. Planeta i jej gwiazda krążą wokół wspólnego środka masy, więc grawitacja planety sprawia, że gwiazda raz po raz lekko przybliża się do nas i oddala.

Ten ruch widać w świetle gwiazdy. Gdy gwiazda zbliża się do obserwatora, jej światło wydaje się odrobinę bardziej niebieskie, a gdy się oddala – bardziej czerwone, podobnie jak zmienia się wysokość dźwięku syreny przejeżdżającej karetki. Spektrograf taki jak ELODIE mierzy te drobne przesunięcia. W przypadku 51 Pegasi b wzór powtarzał się co 4,2 dnia: tyle trwa rok tej planety.

Metoda ma wbudowane ograniczenie. Widzi tylko tę część ruchu gwiazdy, która przebiega wzdłuż linii widzenia, a nachylenia orbity zwykle nie znamy. Dlatego daje minimalną masę planety: prawdziwa może być tylko taka sama albo większa.

5Jednostki dla elektryczności

Mniej znany pierwszy raz jest bliżej codzienności. W latach 30. XX wieku Międzynarodowa Komisja Elektrotechniczna, która w 1948 roku przeniosła się do Genewy, nadała nazwy jednostkom takim jak herc i weber oraz pomogła rozszerzyć praktyczne jednostki elektryczne w pełny układ, z którego później powstał Międzynarodowy Układ Jednostek SI. Jak dziś dba się o SI, wyjaśnia nasz serwis siostrzany Sevres.science.

6Od 1818 roku: drzewo, które ogłasza wiosnę

Nie cała genewska nauka dzieje się w laboratoriach. Co wiosnę sautier, wysoki urzędnik rządu i parlamentu kantonu, notuje dzień, w którym na oficjalnym kasztanowcu na Treille rozwija się pierwszy liść, i ogłasza początek wiosny. Seria dat prowadzona przez Wielką Radę sięga 1818 roku. Samo drzewo wymieniano kilka razy; obecne ogłasza wiosnę od 2016 roku.

Ten zapis należy do tradycji botanicznej liczącej ponad 300 lat. W 1817 roku władze utworzyły stały ogród botaniczny pod kierunkiem botanika Augustina-Pyrame’a de Candolle’a; dziś Konserwatorium i Ogród Botaniczny Genewy przechowuje zielnik liczący ponad sześć milionów okazów. Kasztanowiec z Treille i genewska tradycja botaniczna są na szwajcarskiej liście żywych tradycji.